شاهرود، یکی از شهرهای استان سمنان است که در حد فاصل دو نوع آب و هوای خشک و کویری در جنوب و مرطوب و پرباران در شمال جای گرفته که این وضع آب و هوایی مطبوع را برای این شهرستان فراهم کرده و آن را در ردیف خوشآب و هواترین شهرهای ایران قرار دادهاست. بر اساس نتایج سرشماری سال ۱۳۸۵ جمعیت شهر شاهرود ۱۳۲.۳۷۹ نفر بوده است که پرجمعیتترین شهر استان محسوب میشود. این شهر در حاشیهٔ شمالی دشت کویر و در دامنههای جنوبی رشتهکوه البرز با ارتفاعی معادل ۱۳۸۰ متر از سطح دریا در شمال خاوری استان سمنان واقع شده است.
:::.. پیشینه تاریخی
عده ای معتقدند که نام قديم شاهرود حنجره يا شخره (شاخره) بود که به تدريج تبديل به شاهرود شده است. مدارکی وجود دارد که نشان میدهد شاهرود یکی از شهرهای مهم چهاردهمین ایالت تاریخی، «چخره» (از تقسیمات شانزدهگانه اوستایی در دوران باستان) بوده که در دامنه جنوبی رشتهکوه البرز، توسط آریاییها بنا نهاده شد. برخی پژوهندگان واژه چخره را شکل ابتدایی شاهرود و در همان معنی دانستهاند.
هسته اولیه این شهر به دلیل دفاع از مهاجمان، بر فراز تپههای کم ارتفاع دامنه کوه شمالی و غربی رود بزرگ این منطقه بنا شد که به سبب بزرگی این رود، به تدریج نام شاهرود را به خود گرفت و رفته رفته همراه با برقراری امنیت در محل، رشد و توسعه یافت؛ به طوری که این شهر در کنار «صددروازه»، پایتخت اشکانیان که به گمان بسیاری از پژوهشگران محل کنونی شهر دامغان است، در شمار شهرهای معتبر پارتی درآمد. به نوشته برخی محققان از جمله «اگورود نیکوف»، سومین آتش مقدس اهورامزدا که در اوستا آمده(آذرفرنبغ)، آتشکده بزرگ شاهرود بوده است. در دوره های بعد، این شهر همراه با سمنان و دامغان در ردیف مهمترین شهرهای ایالت تاریخی کومِش قرار گرفت و به استناد برخی اشارههای تاریخی مندرج در متون تاریخی و بعضی شواهد باستان شناسی و معماری موجود در داخل و خارج شهر کنونی شاهرود، راه عبور کاروانها که بزرگراه غربی ـ شرقی جاده ابریشم را طی میکردند، از آبادیها و روستاهای بزرگ این شهر میگذشت. به عبارت بهتر، شاهرود به دلیل واقع شدن در موقعیت خاص جغرافیایی و قرار گرفتن میان رشته کوه البرز و نواحی کویر مرکزی ایران، به نوعی جاده ابریشم مناطق عمده آن روزگار همچون خراسان، تهران، مازندران و نیز شهرهای داخلی ایران بود.
از جمله نقاط دیدنی شاهرود میتوان به مسجد جامع شاهرود، مسجد اخیانیها، خانه عطاردیها، مسجد شیخ علی اکبر، خانه یغماییها، قلعه پارتها و تپه سنگ چخماق اشاره کرد. در اطراف شاهرود مناظر طبیعی فراوانی چون چشمهها و دشتهای زیبا به چشم میخورد. یکی از زیباترین اماکن دیدنی این منطقه جنگل ابر است که سالانه بینندگان زیادی را به سوی خود میکشاند.
:::.. شهرها و بخشها
:: بخش بسطام دهستان خرقان دهستان کلاتههای غربی شهرها: بسطام، مجن، کلاته خیج.
:: بخش بیارجمند دهستان بیارجمند دهستان خوارتوران شهرها: بیارجمند
:: بخش مرکزی شهرستان شاهرود دهستان حومه شاهرود دهستان دهملا دهستان طرود شهرها: شاهرود
:: بخش میامی دهستان فرومد دهستان کلاتههای شرقی دهستان میامی دهستان نردین دهستان رضوان شهرها: میامی.
:::.. مراکز تاریخی و باستانی
¤. آرامگاه شیخ ابوالحسن خرقانی ¤. کاروانسراهای میاندشت ¤. برج کاشانه بسطام ¤. آرامگاه بایزید بسطامی
مقبره این عارف شهیر در شهر بسطام و شمال مقبره امام زاده محمد است. مقبره این عارف فاقد هرگونه تزئین است. مقبره بایزید بسطامی داری یک پنجره مسقف آهنی است. روی قبر یک سنگ مرمر قرار دارد که کلماتی از مناجات مشهور علی ابن ابی طالب برآن حک شدهاست.
¤. آرامگاه شیخ حسن جوری
این آرامگاه در ۱۵۰ کیلومتری شاهرود واقع در روستای کلاته میر علم فیروزآباد حوالی روستای فرومد است. این آرامگاه که متشکل از یک اتاق ۴ در ۳ و گنبد مدور روی آن است، در قسمت شمالی شهر قدیمی جور قرار دارد و از خشت خام ساخته شدهاست.
¤. آرامگاه ابن یمین فرومدی این آرامگاه در انتهای روستای فرومد قرار دارد که متعلق به شاعر معروف قطعهسرای پارسی ابن یمین فریومدی است. باطن ساختمان زیبا به هیچ وجه با بافت روستا تطابق ندارد. و شش گوش است و زوایی زیبایی بنا را در برگرفتهاست. سنگ قبر داری شش ضلع کوچک است.
¤. آرامگاه شيخ ابوالحسن خرقانی
در 24 کيلومتری شاهرود در شمال قصبه خرقان روی يک تپه آرامگاه عارف نامی و وارسته به نام شيخ ابوالحسن خرقانی به چشم ميخورد . فضای سبز اطراف آن به آرامگاه قداست خاصی بخشيده است . روی قبر شيخ يک قطعه سنگ مرمری قرار دارد که اشعاری برآن حک شده است . در جوار اين مقبره مسجدی بودکه گنبدی مخروطی شکل و مزين به کاشی کاری های زيبا داشت . در حال حاضر از مسجد و گنبد ياد شده، فقط محراب آن باقی مانده است که برخلاف مسجد های ديگر اين نواحی رو به مغرب است . محراب مذکور دارای گچبری های زيبا و استادانه می باشد.
¤. قلعه میامی قلعه میامی در جنوب میامی قرار گرفتهاست که در حال حاضر خرابهای بیش نیست. طبق نظر مردم منطقه این خرابه در گذشته مرکز میامی بودهاست. و در زمان حمله مغول ویران گردید.قلعه اراکی چهار برجی نیز در منطقه میامی در بالی کوه میامی قرار دارد که دروازه آن را از آجر ساختهاند و یک آب انبار بزرگ در میان آن قرار دارد. در جلوی این قلعه که نزدیک به یکی از قلهها میباشد، آثار حدود دویست خانه رویت میشود. همه راههی بین قلعه و کوه مورد نظر را با سنگ بستهاند که کسی نتواند خود را به آنجا برساند.
¤. قلعه پارتها بتازگی در شاهرود یک قلعه مربوط به زمان پارتها و ساسانیان با قدمتی دو هزار ساله کشف گردید. در درون این قلعه که در حوالی یک روستا در شاهرود واقع گردیده بقایای کوره آجر پزی و سفالینههای مربوط به آن دوران وجود دارد. قلعه مذکور که مستطیل شکل است پانزده متر ارتفاع دارد و در چهار طرف آن تاقهای فرو ریخته قوسی شکل وجود دارد.این قلعه که احتمال میرود در ابتدا سه طبقه بوده از ویژگی دوران پارتها برخوردار میباشد.
¤. کاروانسرای عباسآباد
این کاروانسرا در روستای عباس آباد در ۱۲۷ کیلومتری شرق شاهرود واقع شده و از بناهای دوره صفویهاست.این بنا دارای چهار ایوان و ۳۲ حجره مشرف به حیاط مرکزی است.در ورودی این کاروانسرا یکی رو به شمال وسرچشمه قنات روستای عباس آباد و دیگری رو به جنوب و نزدیک جاده اصلی است. این کاروانسرا دارای دو بارانداز بزرگ است که نسبت به دیگر کاروانسراها از ظرفیت بیشتری بهره مند است.متاسفانه بی توجهی دولت نسبت به این کاروانسرا سبب به سرقت رفتن کتیبه ودرهای ان شدهاست
¤. حمام اميريه اين حمام که مربوط به دوره قاجار و متعلق به امير اعظم حاکم ولايت قومس بوده بتازگی مورد شناسايي قرار گرفت اين حمام با 360 متر زير بنا در عمارت امير اعظم قرار دارد .دارای دو سالن اصلی با ديوارهای سنگی و سقف های گنبدی شکل آجری است که از يکی از آنها به عنوان رختکن استفاده می شد. در هر سالن چهار ستون با سنگهای مدور و سرستونهای حجاری شده با نقوش گل و بوته و در سالن اصلی حمام يک حوض سنگی سفيد رنگ به چشم می خورد سر در و دالان ورودی اين بنا با نقوش ويژه ای تزيين گرديده است . صاحبان اين بنا از آن به عنوان انبار کاه و علوفه استفاده می کردند. و به همين علت به قسمتهايي از آن صدمه هايي وارد گشته است .
:::.. اماکن زیارتی و مذهبی
¤. مسجد جامع بسطام این مسجد در جنوب بسطام و در حد فاصل دویست متری جنوب آرامگاه بایزید بسطامی قرار گرفتهاست. این مسجد به دو قسمت تقسیم میگردد. قسمت اول عبارت است از صحن مسجد که داری محرابی است که با گچبریهای بسیار زیبا و هنرمندانه ترئین گردیدهاست. صحن مسجد مربع و فضای آن باز است که در حال حاضر با سقف موقت پوشیده شدهاست. قسمت دوم از لحاظ شیوه و صنعتی که در ساختن آن بکار رفته با قسمت اول فرق دارد. تفاوت فاحش گچبری مستطیل دوم با تمام گچبریهای این محراب کاملاً محسوس است. به نظر میرسد از آنجا که این مسجد در سال ۷۰۶ هجری ساخته شده و درآن زمان مذهب تسنن در ایران رواج داشته , نامهای ابوبکر و عمر و عثمان برآن نوشته شده بود. ولی از زمان رواج مذهب شیعه و تسلط فرمانروایان و حکام شیعی آن نامها را حذف کرده و بجی آن نام علی بن ابی طالب ولی الله را نوشتهاند.
¤. برج کاشانه
این برج در جوار مسجد جامع بسطام قرار گرفتهاست.
:::.. جاذبههای فرهنگی
¤. مدرسه بيد آباد شاهرود اين مدرسه از خشت خام ساخته شده است. در زمانی که شاهرود منطقه چندان آبادی نبود و هنورز صورت شهری به خود نگرفته بود حاجی اسماعيل پسر حاجی ابراهيم شاهرودی اين مدرسه را ساخت. عرض صحن اين مدرسه بيست قدم و طول آن بيست و هفت قدم می باشد. مدرسه در زمان قاجاريه ساخته شده است و در حال حاضر بازسازی هايي در آن واقع شده است.
¤. مدرسه بازار شاهرود اين مدرسه توسط حاجی اسماعيل نامی که از اهالی باغ زندان می باشد . در سال 1206 هجری ساخته شده است . اصل بنا از خشت خام است . اين بنا به شکل مستطيل با عرض حدود بيست قدم و طول بيست و شش قدم است . در هر چهار ضلع آن حجره هايي ساخته شده است .که چهارده حجره طلبه نشين دارد . حوض سرپوشيده ای نيز در وسط مدرسه موجود است .
:::.. جاذبههای طبیعی
¤. رودخانه تاش یا شاهرود رودخانه تاش یا شاهرود از کانونهای آبگیر شاه کوه و شاه وار حد فاصل تاش و مجن در فصول فراوانی نزولات جوی سرچشمه میگیرد.این رود پس از دریافت چندین رشته فرعی در ناحیه کوهستانی و پس از آبیاری بخشی از زمینهای بسطام و زیراستاق , به سوی کویر نمک جاری میگردد. بالادست این رودخانه گردشگاههی محدودی در فصل بهار و تابستان موجود میباشد.
¤. منطقه حفاظت شده خارتوران منطقه حفاظت شده خارتوران در قسمت جنوب شرقی شاهرود قرار گرفته که از نظر وسعت میتوان آن را بزرگترین منطقه حفاظت شده ایران نامید.مساحت آن بیش از یک میلیون هکتار است و حیوانات عمده منطقه عبارتاند از: خرگوش – کبک – تیهو – هوبره – تشی –باقرقره – شغال – پلنگ – گرگ – کفتار – قاراکل – گورخر – آهو – جبیر – کل – بز – میش و قوچ. اهمیت این منطقه به دلیل وجود یک نوع گورخر معروف به نام گور خر ایرانی میباشد. که همانگونه که از اسمش پیداست فقط در ایران یافت میشود. خارتوران از لحاط وسعت، دومین منطقه حفاظت شده ایران بوده و به سبب وسعت زیاد خود یکی از معدود مناطقی بوده که توانسته تاحد زیادی از گزند بسیاری از آسیبهای انسانی در طول سالهای گذشته مصون بماند. این منطقه یکی از مناطقی است که گونههای متنوعی از پستانداران و پرندگان را در خود جای داده و بیشترین جمعیت گورخر را در ایران داراست. همچنین تعداد نسبتاً بالایی از قوچ و میش، کل و بز، آهو و جبیر در آن زیست نموده که تأمین غذا را برای ادامه حیات یوزپلنگ ممکن میسازد. تخمین زده میشود که ۶۰ تا ۷۰ قلاده یوزپلنگ در خارتوران زیست نموده و مشاهده حیوان با تولههایش نشان میدهد که جمعیت آن در حال افزایش است. خارتوران پناهگاه یکی از دو جمعیت باقی مانده گورخر آسیایی در ایران است و غیر از این گونه، جانوران ارزشمند دیگری از قبیل پلنگ، گرگ، کفتار و کاراکال نیز در این منطقه وجود دارند.
¤. منطقه حفاظت شده خوش ییلاق
منطقه حفاظت شده خوش ییلاق در قسمت شمال شرقی شاهرود قرار گرفته و مساحت آن در حدود ۱۵۶ هکتار میباشد و حیوانات وحشی این منطقه نیز عبارتاند از: آهو، مرال، گورخر، یوزپلنگ، گربه وحشی، قاراکل، خرس، روباه، گرگ، شغال، تشی، خرگوش، ایبا، هوبره، قرقاول، تیهو و کبک.
¤. منطقه شکار ممنوع تپال منطقه شکار ممنوع تپال با وسعتی برابر ۳۰ هزار هکتار در شمال غربی شهرستان شاهرود واقع شده و منطقهای است کوهستانی و دشتی که در مجاورت شاهرود واقع شدهاست. منطقه تپال با چشم اندازهای بسیار زیبا از دیر زمان محل مناسبی جهت زیستگاه وحوش و محل مناسبی جهت بازدید دوستداران طبیعت به شمار میرود. از گونههای بارز حیات وحش این منطقه میتوان قوچ و میش، کل و بز، آهو، خرس قهوهای، پلنگ، کبک، کیهو، کبک دری، شغال، و انواع پرندگان وحشی را میتوان نام برد.
¤. جنگل ابر
جنگل ابر از جنگلهای زیبای ایران است. این جنگل در ۳۰ کیلومتری شمال شرق شهر شاهرود و در مسیر جاده شاهرود به آزادشهر و در روستای ابر قرار دارد. به دلیل این که فضای این جنگل را همواره پوششی از ابر فرا گرفته، به این نام شناخته شده است.
:: گردآوری نشریه الکترونیکی پارس پلانت
:: بازآفرینی از: آفتاب ویکیپدیا فرهنگسرا
بخــش هـــــای متنوع ديگـــــری از پــــــــارس پـــــلانت
بخــش هـــــای متنوع ديگـــــری از پــــــــارس پـــــلانت
